Irak Türkmen Boyları Oymakları ve Yerleşme Bölgeleri
Bu kitabın müellifi Kerküklü Prof. Dr. Suphi Saatçi, İstanbul’da üniversite öğretim üyeliği ve bölüm başkanlığı görevi yanında yöresel folklor, edebiyat ve tarih araştırmaları, mimarlık ve şairlik çalışmalarıyla tanılmış değerli bir tetkikatçımızdır.
Bu değin işleri nasıl yürüttüğünü 6.2.2000 tarihli Ay Yıldız gazetesinde bir röportajda kendisinden soran yazar Aydil Erol’a, şair ve ressam Bedri Rahmi Eyüpoğlu’nun şu latif sözlerini hatırlatır:
“Ressam arkadaşlarım beni şair olarak bilirler; şair dostlarım ise beni ressam kabul ediyorlar. Demek hiç biri değilmişim!”
Bu misaliyle Saatçi gösterişsizliğini ifade ediyor. Ama buna tanıdıklarını hiç de inandırmamaktadır. Saatçi’nin ciddi çalışmalarında asıl gayesi Irak Türkmanları’nın ana davasına hizmet etmektir.
Bu yıl içerisinde (2009) piyasaya sürdüğü büyük hacimde hem de ilmî değeri yüksek olan söz konusu kitabı gelecek nesiller için önemli bir kaynak eser olarak kalacaktır. 179 sayfalık renkli güzel tarihî harita ve resimlerle süslenen kitap parlak kâğıda basılmıştır. Hele kapak kartonu bizim dolaylarda bulunmayan üstün kaliteli niteliktedir.
Sözünü ettiğimiz kitap haddizatında bir değil iki kitaptır. Nitekim bunun ilk 64 sayfası Irak’ta Türkman boy ve oymakları hakkında verilen detaylı tarihî ve toplumsal bilgilerden oluştuğu gibi geri kalan 115 sayfalık kısmı da Irak’ta Türkman yerleşim bölgeleri şehir, kasaba ve köyler hakkında sunulan maddelerden müteşekkildir. Aslında bu ikinci kısım küçük ama kıymetli bir ansiklopedi mahiyetinde yararlı özel bir eserden ibarettir. Bizde bu tür ansiklopedik çalışmalara rağbet fazla olduğundan bununla, mevcut boşluk az da olsa tarihî açıdan doldurulmuş sayılır.
Esasen aşiret gelenek ve görenekleri günümüzde zayıflayarak yerini devlet kanunlarına terk etmiştir. Zaten Türkmanlar Kerkük ve Erbil gibi büyük şehirlerde eskiden beri medenî (uygar) topluluk olarak milli varlıklarını gösterebilmişlerdir.
Söz konusu kitabın önemsenmeyen bazı yanları üzerindeki görüş ve bakışmalarımızı da yansıtmak realite gereği olduğundan bunları, müellifin anlayışla karşılayacağını umarak aşağıda sıralamak zorunda kaldım:
1. Şekil bakımından elde olmayan bir sebepten ötürü kitabın yaprakları eski telleme ve veya muhkem dikişli ciltleme yerine yeni toplama tekniği zamkla yapıştırıldığından bir birini tutmayarak çabucak kopmaktadır. Ben buna kitabı okurken şahsen tanık oldum.
2. Kitap daha önce belirttiğim gibi iki ayrı kitap hâlinde yayımlanabilirdi. Ama şimdiki durumuyla da basılmış olmasında bir sakınca yoktur.
3. Kitapta boy ve oymak terimlerinin tanıtımı yapılmamıştır. Hele önsözde (s. 5) müellif “çalışmamda Irak’taki Türkmen yerleşim merkezlerinde önce yaşayan boyları, oymakları, aşiret ve aileleri... tanıtılması amaçlanmıştır” demekte ve başkaca sayfalarda grup, topluluk ve cemaat (s. 15), ayrıca kabile terimlerini kullanarak, (s. 57) de aileyi tayfa olarak gösteriyor. Bütün bunlar kitapta hem tarihsel ve hem de güncel açıdan açıklanmalıydı. Hatta Türk Dil Kurumunun çıkardığı Türkçe Sözlükte bile karmaşık ve yerli ‘an‘aneye aykırı biçimde anlatılan bu terimler günümüzdeki aşayir taksimatını yansıtmıyor. Nitekim ülkemizde Bayat aşiretinin fer‘lerinden (kollarından, şubelerinden) birine Finde denilmektedir. Bu arada terimlerin çeşidi kavramları bakımından söz konusu aşiretin yaşlı kimseleriyle görüşüp soruşmak gerekirdi.
4. S. 41-56 da kayıtlı listede Türkmen boy, oymak ve aile adlarının normal esnaf meslekleri yazıldığı hâlde resmiyette kayıtlı Bakkalbaşı, Kasabbaşı ve Mimarbaşı aileleri saptanmamıştır... Bu listede Şehanlar’ın karşısı boş bırakılmıştır. Oysa Kerkük Piryadı mahallesinde Şeha adıyla bilinen yoksul ama onurlu bir aile vardı. Öte yandan bu mahallede zengin ve meşhur Gülbanı ailesi bulunmaktadır. Bu ailenin büyük çarşıda aynı adla bilinen han ve dükkânları vardır. Listede Sağırcılar ailesi geçmiyor. Oysa Piryadı mahallesinin bitişiğinde Bulak mahallesinde sâkin rahmetli şair Mustafa Gökkaya ana cihetinden bu aileye mensuptu. Gönül erlerinden olan Sağırcı’nın yatırı Musalla Kabristanındadır. Kerkük’te meşhur Karakaç (doğrusu Karaağaç) sokağının doğu ucunda bir de Malyemez tayfası vardı... Listede görülen Karasakallı ailesi galiba eskiden Musul’un batı dolaylarında yaşayan ünlü Karsak aşiretinden kalmadır. Aynı listede, Kerkük’te varlıkları bilinen Amandaye, Askerî, Buzok, Gülçüler, Karaulus, Millî, Salihliler, Sibilçil ve daha başka tayfa (aşiret) ve aile adları yer almamıştır. Bildiğime göre değerli araştırmacı Necat Kevser Irak’ta Türkmenlere ait coğrafî ve tarihî adlar kılavuzu unvanıyla bir kitap hazırlamaktadır. Bunda söz konusu isimleri oldukça tam bir şekilde vereceğini sanmaktayım.
5. Kitabın ikinci kısmının girişinde Türkmen kabilelerinin toplu hâlde yerleşimleri hangi esaslar zımnında gerçekleştiği anlatılmamıştır. Bildiğime göre köylerin belirli sınırları içerisinde iskân için kanunen terk edilen boş yerlerde köylülerin kira ve ücret ödemeden ev ve ilişkili binalar yapmaları mubah olduğu gibi, sınır dışında bulunan kendi mülklerinde serbestçe tasarruf etmeleri ve öteki mirî, evkaf, müfavvaza ve saireden ücret karşılığında yararlanmaları mümkündür.
6. S. 79 da Musul’un kuzey batısında Şirehan köyünden söz edilmektedir. Ağustos 2009 da bu büyük köyde yapılan katliamda yöre halkı kasabanın adını Şerinhan olarak söylüyordu... Şu Kerkük hoyratında ise Şirehan olarak geçiyor:
Beşir altı Şirehan
Yeyxan maralım yeyxan
Yıxıpsan babam évin
Seherden suya qaxan
Adların hakikati araştırılmalıdır.
7. Kaynak eksikliği: Müellif ikinci el çokça kaynaklara işaret ettiği gibi şu orijinal kaynaklardan da yararlanmalıydı:
a. Türkmen Aşiretleri, muharrirleri Dr. Freblitiz ve Mühendis Rauliğ, 1334, İstanbul. Almancadan Türkçeye tercüme edilmiştir.
b. Divanu Lüğat it-Türk, Ankara, 1941. (s. 40 ta Öymür “Amirli”, Beyat, Dügerli ve sair Oğuz Türkman kabileleri ve kullandıkları sembolik
alametleri saptanmıştır).
c. Eş-Şebek: Müellifi emekli hakim, avukat Ahmet Hamit Es Sarraf... Arapça matbu‘ bu değerli eserde Şebek’lerin kutsal kitabı olan Buyruğ’un Türkçe orijinal metni yer almaktadır.
